Klachten na het eten van brood, pasta of koek worden vaak toegeschreven aan gluten. Achter die klachten kunnen verschillende aandoeningen schuilgaan, van coeliakie tot een tarwe-allergie of gevoeligheid.
Gluten: allergie, coeliakie of gevoeligheid?
Gluten zijn eiwitten in granen zoals tarwe, rogge en gerst. Reacties erop vallen in drie categorieën. Coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij gluten de dunne darm beschadigen. Een tarwe-allergie is een klassieke allergische reactie van het afweersysteem op tarwe-eiwit. Glutensensitiviteit geeft klachten zonder dat coeliakie of een allergie aantoonbaar is. De juiste diagnose is belangrijk, omdat de aanpak per vorm verschilt. Betrouwbare uitleg geeft de Maag Lever Darm Stichting; zie ook ons overzicht van voedselallergieën.
Symptomen
De klachten overlappen deels: buikpijn, een opgeblazen gevoel, diarree of juist verstopping, vermoeidheid en hoofdpijn. Bij coeliakie kan langdurige darmschade leiden tot tekorten aan voedingsstoffen, bloedarmoede en, bij kinderen, groeiachterstand. Bij een tarwe-allergie treden de symptomen meestal snel na het eten op en kunnen ook huid- en luchtwegklachten voorkomen. Omdat de symptomen zo uiteenlopen en op andere darmaandoeningen lijken, is zelfdiagnose onbetrouwbaar en is medisch onderzoek nodig.
Wil je je laten testen op coeliakie, blijf dan tot dat moment gewoon gluten eten. Wie vooraf glutenvrij gaat eten, kan een vals-negatieve uitslag krijgen, omdat de afweerreactie en de darmschade dan al zijn afgenomen. Overleg altijd eerst met een arts.
Diagnose
Coeliakie wordt vastgesteld via een bloedtest op specifieke antistoffen, meestal gevolgd door een dunnedarmbiopsie ter bevestiging — beide terwijl je nog gluten eet. Een tarwe-allergie wordt onderzocht met een huidpriktest of bloedtest op IgE-antistoffen, soms aangevuld met een provocatietest onder toezicht. Glutensensitiviteit is een diagnose die pas wordt gesteld nadat coeliakie en een allergie zijn uitgesloten. Deze zorgvuldige volgorde voorkomt dat iemand onnodig een streng, levenslang dieet volgt.
Behandeling
Bij coeliakie is een strikt, levenslang glutenvrij dieet de enige behandeling; zelfs kleine hoeveelheden gluten kunnen de darm beschadigen. Bij een tarwe-allergie vermijd je tarwe, maar verdraag je andere granen mogelijk wel. Bij glutensensitiviteit volstaat vaak het beperken van gluten tot een niveau dat je verdraagt. Lees etiketten zorgvuldig en let op verborgen bronnen in sauzen, soepen en bewerkte producten. Het glutenvrij-logo (een doorgestreepte korenaar) helpt geschikte producten te herkennen. Begeleiding door een diëtist voorkomt tekorten.
Leven met een glutenvrij dieet
Een glutenvrij dieet is inmiddels goed vol te houden dankzij een ruim aanbod aan producten en duidelijke etikettering. Kruisbesmetting blijft een aandachtspunt, zeker bij coeliakie: gedeeld broodrooster, snijplank of frituurvet kunnen sporen overbrengen. Met wat routine in de keuken en bij boodschappen wordt het dieet al snel vanzelfsprekend. Bij uit eten helpt het om vooraf te melden dat het om een medische noodzaak gaat, zodat de keuken rekening kan houden met kruisbesmetting.
Waar zit gluten in?
Gluten zit in tarwe en tarwevarianten zoals spelt, kamut en durum, en daarnaast in rogge en gerst. Daarmee bevatten de meeste soorten brood, pasta, koek, gebak, crackers en paneermeel gluten. Minder voor de hand liggend is dat gluten ook als bindmiddel of vulstof opduikt in sauzen, soepen, bouillon, vleeswaren, snoep en sommige kant-en-klaarproducten. Haver is van nature glutenvrij, maar raakt in de fabriek vaak vermengd met tarwe; alleen speciaal geteelde en verwerkte glutenvrije haver is bij coeliakie veilig. Producten die het officiële glutenvrij-logo (een doorgestreepte korenaar) dragen, voldoen aan een wettelijke bovengrens voor het glutengehalte en zijn daarmee betrouwbaar te herkennen.
Coeliakie is meer dan een darmziekte
Bij coeliakie zet gluten een afweerreactie in gang die de darmvlokken van de dunne darm beschadigt, waardoor de opname van voedingsstoffen vermindert. Onbehandeld kan dat leiden tot bloedarmoede, een tekort aan vitamines en mineralen, botontkalking en, bij kinderen, een groeiachterstand. De klachten zijn bovendien niet altijd darmgericht: vermoeidheid, hoofdpijn en huidklachten komen ook voor, wat de diagnose soms vertraagt. Coeliakie is een blijvende auto-immuunziekte; het glutenvrije dieet is levenslang en strikt, want ook kleine, herhaalde hoeveelheden gluten houden de darmschade in stand. Regelmatige controle door arts en diëtist hoort daarom bij de behandeling.
